Autor:Izet Ćorović /Stav
Iz Crne Gore je od Berlinskog kongresa do danas protjerano nekoliko stotina hiljada Bošnjaka.
Prema nekim turskim izvorima samo u Republici Turskoj živi oko 250.000 ljudi bošnjačkog porijekla sa teritorije današnje Crne Gore. Još ih je najmanje toliko rasuto ostatkom dunjaluka, uglavnom po državama zapadne Evrope i SAD.
Najintenzivniji progon Bošnjaka bio je odmah nakon Berlinskog kongresa, pa tokom balkanskih ratova, zatim u nekoliko navrata u vrijeme Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, neposredno nakon Drugog svjetskog rata i tokom i nakon raspada SFRJ.
Masovna iseljavanja nazivam progonom jer su uglavnom bila poticana od strane države.
Za mene, bez dileme, sa ciljem depopulacije Bošnjaka.
Poticaja je bilo raznih i predstavljaju kontinuirano (č)etničko čišćenje Crne Gore ili (č)etnički inženjering kojim se bošnjačka populacija, koja konstantno pa i danas pokazuje snažniji demografski potencijal od prosjeka, drži u “razumnim” ili “prihvatljivim” granicama do trenutka kada dođe vrijeme da se “guba trijebi iz torine” (Njegoš) ili “osveti Turcima na ovim prostorima nakon bune protiv dahija” (Mladić).
Sigurnosni, iseljavanje usljed očigledne i egzistencijalno ugrožavajuće diskriminacije i ekonomsko – socijalni poticaji najvažniji su među njima.
Jednome je takvom događaju, genocidu u Šahovićima, uporavo danas godišnjica. Tada je, prema relevantnim istorijskim izvorima, pod lažnom optužbom da je bošnjački komita Jusuf Mehonjić ubio oficira Boška Boškovića izvršena “odmazda” nad stanovništvom Šahovića na način što su vlasti dale narodnim hordama 24 sata da “završe posao” a oni su, u noći između 9. i 10. novembra 1924., pobili ili protjerali svakog Bošnjaka iz šahovićkih sela i etnički očistili cijeli taj kraj. Ovaj mirnodopski genocid najbolji je pokazatelj ideje (č)etničkog čisćenja i najbolje upozorenje da sigurnost nije u miru nego u budnosti i oprezu. Šahovići se danas zovu Vraneška dolina, o ovom se genocidu ne uči u školama, “pravda” se na isti način kao onaj u Srebrenici, a spomen obilježja o njemu nema.
Prema zadnjem popisu, iz 2023. godine, u Crnoj Gori živi 58.956 Bošnjaka, što je u procentima 9,45%. Ovoj brojci treba dodati i značajan broj onih koji, po svemu što određuje naciju, a i prema mom uvjerenju, pripadaju bošnjačkoj populaciji ali su se, zavedeni asimilatorskim procesima i “razvlačenjem pameti”, izjasnili kao Muslimani, Crnogorci islamske vjere i sl., kojih je skoro još toliko (ali to nije tema ovoga teksta).
Ovo, zajedno, govori o tome koliko je proces “depopulacije” Bošnjaka, zapravo, uspio projekat. Ali nije dovršen i treba ga nastaviti.
Bošnjaci koji su se iz Crne Gore iselili do Drugog svjetskog rata i u nekoliko godina iza njega uglavnom nemaju nikakav administrativni dokaz da su ikada živjeli na ovim prostorima. Njihova administartivna veza sa Crnom Gorom prekinuta je čime je proces njihovog iseljavanja potpuno završen. To što njihova ognjišta žive u njihovim srcima, porodičnim pričama i po kojoj fotografiji njihova je lična stvar i nema administartivnu težinu. Sa svakom novom generacijom i ta je njihova veza sa postojbinom sve manja i na kraju će isčeznuti. Time se ostvaruje cilj hegemonističkih projekata zapisanih u mnogim nacionalističkim bukvarima, od Načertanija do memorandúma.
Sa Bošnjacima (i svim drugim građanima Crne Gore) koji su se iz Crne Gore iselili nešto kasnije stvar je nešto drugačija.
Oni imaju pasoše, a mnogi i lične karte. Državljanstvo, dakle, i prebivalište. I pravo glasa.
To svoje pravo glasa masovno su iskoristili u vrijeme održavanja referenduma za nezavisnost Crne Gore, 21. maja 2006. I nikada više u tako velikom broju.
To glasanje na referendumu, koje je što se dijaspore tiče uglavnom bilo ZA nezavisnost, nacrtalo je dijaspori “metu na čelo” pa se na dijasporu gleda isključivo kroz prizmu glasanja, stranaka i politike.
Međutim, uloga dijaspore u Crnoj Gori znatno je kompleksnija i ima nemjerljiv značaj za ekonomiju i socijalni mir. Procjenjuje se, prema mom mišljenju konzervativno, da dijaspora u Crnu Goru donese na godišnjem nivou oko milijardu eura. To je za državu kojoj je godišnji budžet ispod 4 milijarde ozbiljan novac. Četvrtina budžeta. Tome treba dodati da preko dijaspore jedan broj građana nalazi povremene poslove na kojima zarađuje novac za egzistencijalne potrebe porodice koja je u Crnoj Gori. O humanitarnim aktivnostima dijaspore, siguran sam, ne treba ni govoriti, a najsvjetliji primjeri viđeni su u vrijeme COVID19 pandemije. I ovo je samo mali dio onoga što je dobrobit koju dijaspora isporučuje Crnoj Gori.
Pa ipak Crna Gora ima plan. Plan da one koje je prognala, a čija je administrativna veza sa Crnom Gorom ostala čvrsta – otpiše. Prvo kroz izmjenu Zakona o registrima prebivalista i boravišta kojim bi se propisala obaveza da se svako ko iz Crne Gore ode u inostranstvo sa, ovo je važno, namjerom da tamo stalno živi – mora odjaviti prebivalište.
I sada dolazi ključna izmjena. Policija bi predloženom izmjenom dobila ovlašćenje da u slučaju sumnje da neko ne živi na adresi, a ima prebivalište izvrši provjeru i utvrdi je li na adresi ili se odselio – sa namjerom da neđe tamo stalno živi. Dakle, policajac bi nakon što mu neki moj komšija kaže da nisam kući i da sam vjerovatno pošao u npr. Njemačku da radim trebao da procijeni moju namjeru da tamo stalno živim i da tu svoju procjenu dostavi nadležnoj filijali MUP-a koja bi mi, po automatizmu, odjavila prebivalište, oduzela pravo glasa i učinila me nerezidentom sa svim pravnim posljedicama koje gubitak tog statusa ima.
To je, samo po sebi, stupidno jer ponekad ni sam iseljenik ne zna šta mu je namjera, a kamoli da je zna policajac.
No, to što je stupidno ne znači da ne može da koristi.
Postoji opravdana bojazan da se takvim zakonskim rješenjem, svjesno ili nesvjesno sasvim je svejedno, kreira idealan mehanizam za zloupotrebu kojom bi se nastavio proces (č)etničkog čišćenja Bošnjaka (i drugih manje brojnih naroda) iz Crne Gore kidanjem administrativnih veza sa državom porijekla. Dodatno, taj se mehanizam daje u ruke policiji koja je uvijek imala snažnu ulogu u procesu iseljavanja Bošnjaka (i drugih manje brojnih naroda).
I to je, sa aspekta Bošnjaka, ključni i najvažniji argument protiv ovog zakonskog rješenja ali on nikako nije jedini.
Ovaj bi zakon, zbog posljedičnog brisanja iz biračkog spiska osobe koja nema prebivalište, državljane Crne Gore na privremenom radu u inostranstvu učinio rijetkim ljudima na svijetu, a jedinim u Evropi bez prava glasa jer oni to pravo nemaju u državi čiji državljani nisu.
Tako bi oni bili državljani države o kojoj ne odlučuju i u kojoj plaćaju poreze na imovinu kao da su Rusi, Ukrajinci, Turci, Srbijanci, Bosanci, …
Ako svemu ovome dodate činjenicu da su opštine u kojima dominantno žive Bošnjaci (i drugi manje brojni narodi) sve do jedne na spisku najnerazvijenijih opština onda svaki iseljenik ima dodatan razlog da razmisli da potraži drugu državu da u njoj stalno živi.
Tako Crna Gora postaje (č)etnički čistija, i čistija, i čistija, …
I da, tako se čisti (trijebi) i birački spisak. Bezbeli.
Nadam se, ipak, da ovaj prijedlog neće doći na glasanje u Skupštinu Crne Gore ili da, ako dođe, neće biti dovoljno ruku da ozakoni ovaj korak ka potpunom otpisivanju ljudi koje je ova država protjerala.
Ako se, ipak nađe, to me neće iznenaditi.
Samo budalu može iznenaditi kontinuitet.
Ja se, rekoh, nadam diskontinuitetu.
To bi za mene bilo iznenađenje.
Veliko.
Ali, budući da smo na pragu EU, dajem sebi za pravo da sanjam o evropskim vrijednostima i standardima, a oni su diskontinuitet u svakom smislu.
