Vojna i politička eskalacija kojoj provincija Hadramaut svjedoči posljednjih dana nije samo prolazan događaj u svakodnevici dugog jemenske rata, već je to trenutak odložene eksplozije na koju su posmatrači jemenske situacije dugo upozoravali. Trenutni sukobi i međusobno mobilisanje između snaga Južnog prijelaznog vijeća podržanog od strane Ujedinjenih Arapskih Emirata i Vijeća plemena Hadramauta podržanog od strane legitimne jemenske vlade i Saudijske Arabije, predstavljaju vrhunac borbe za „veliku nagradu“ u jemenskoj geografiji.
Dok separatističko Južno prijelazno vijeće pokušava da nametne vojnu realnost kao uvod u proglašenje potpune kontrole nad južnim provincijama, a time i podjelu Jemena, Vijeće plemena Hadramauta i sa njim Nacionalno vijeće Hadramauta stoje kao čvrst bedem, podržani regionalnom željom (posebno Saudijske Arabije) da spriječe monopol jedne strane na južnoj sceni uz podršku Emirata.
Istočna kapija Jemena – kakav je strateški značaj jemenske provincije Hadramaut?
Stvarnost, odnosno budućnost Jemena ne mogu se razumjeti bez shvatanja strateškog značaja provincije Hadramaut, čija površina prelazi trećinu površine Jemena; koja predstavlja prolaz do Arapskog mora, prirodno skladište naftnih i gasnih resursa, i humanitarnu i kulturnu bazu na raskrsnici lokalnog i regionalnog uticaja.
1. Strateška dubina i ogromna površina
Provincija Hadramaut se nalazi na jugoistočnoj obali Jemena, sa pogledom na Arapsko more i Indijski okean. Ova lokacija je čini vezom između Arapskog zaliva i istočne Afrike putem pomorskih puteva. Također se prostire na ogromnoj površini koja čini oko trećine cjelokupne površine Jemena, što joj daje geografsku težinu koja daleko nadmašuje mnoge druge provincije.
Procjenjuje se da je broj stanovnika provincije Hadramaut 1.028.556, a postoje i iseljeničke zajednice u istočnoj Aziji, zemljama Zalivskog vijeća za saradnju i jugoistočnoj Aziji. Luka Mukala se smatra jednom od najvažnijih luka Republike, a aerodrom Mukala je treći najveći aerodrom u zemlji.
Hadramaut se prostire na površini od oko 190.000 kvadratnih kilometara i djeli dugu i veoma osjetljivu graničnu liniju sa Kraljevinom Saudijskom Arabijom na sjeveru (strateški prijelaz Al-Vadi'a). Ovo geografsko susjedstvo čini Hadramaut zadnjim dvorištem saudijske nacionalne sigurnosti. Zbog toga Rijad smatra da je bilo kakav poremećaj u Hadramautu direktna pretnja njegovim južnim granicama, što objašnjava njegovu odlučnost da spriječi bilo koju oružanu frakciju koja nije pod njegovom kontrolom (kao što su snage Prijelaznog vijeća) da samostalno vlada dolinom i pustinjom.
2. Najveći prozor na Arapsko more
Hadramaut ima obalu koja se proteže na više od 360 km i gleda na Arapsko more. Ova lokacija joj daje stratešku prednost daleko od prometnog i nestabilnog moreuza Bab el-Mandeb.
Pomorski put koji prolazi pored Hadramauta je važan jer je dio međunarodnog brodskog puta između Azije, Evrope i Amerike, a njegova važnost se možda udvostručuje sa ciljanjem trgovačkih i energetskih puteva. Jemen u cjelini strateški gleda na moreuz Bab el-Mandeb, koji povezuje Crveno more sa Adenskim zalivom, ali Hadramaut posebno gleda direktno na Arapsko more.
Prisustvo luke Mukala na obali provincije također jača pomorsku i trgovačku ulogu Hadramauta, čineći je privlačnom tačkom za učešće u trgovinskom prometu sa Zalivom, Azijom i Afrikom.
Prema izveštaju lista Financial Times, međunarodne i regionalne sile vide luke Hadramauta (Mukala, Šihr, Daba) kao vitalne alternative za izvoz energije i trgovinu u slučaju zatvaranja moreuza. Nema sumnje da kontrola nad ovom obalom znači kontrolu nad životnom arterijom koja povezuje Indijski okean sa srcem Arapskog poluostrva.
3. Geografska raznolikost: Obala i dolina
Obalno i dolinsko područje u Hadramautu, sa poljoprivrednog aspekta, obiluje plodnim zemljištem koje proizvodi pšenicu, ječam, hurme i citruse, podržavajući lokalnu proizvodnju hrane. Provincija također ima aktivan ribolovni sektor zahvaljujući svom položaju na Arapskom moru, obezbjeđujući tako sredstva za život stanovništvu i bazu za izvozno orijentisane kompanije. Mukalla je glavni grad u obalnom regionu, dok se Seiyun i Tarim smatraju glavnim gradovima u dolini. Obala provincije također uključuje nekoliko važnih luka, pri čemu je luka Al-Shihr jedna od tri najvažnije luke za utovar sirove nafte. Položaj Hadramauta između Saudijske Arabije i Omana, kao i njegov izlaz na Arapsko more i Indijski okean, olakšavao je trgovinu i kulturnu razmjenu decenijama na Arapskom poluostrvu, u istočnoj Africi, jugoistočnoj Aziji i drugim regionima.
Hadramaut karakteriše vojno-geografska priroda podeljena na sledeći način:
Obala (Mukalla): Tradicionalno pod uticajem snaga Hadramautske elite koje podržavaju Emirati i lojalne su Prijelaznom vijeću.
Dolina i pustinja (Seiyun): Pod uticajem Prve vojne oblasti i Vijeća plemena Hadramauta, koji su povezani sa legitimnom vladom i saudijskim usmjerenjem. Ova geografska podjela je pravo poprište aktuelnih operacija, gdje “Obala” pokušava da proguta “Dolinu”.
Kakav je komercijalni i ekonomski značaj Hadramauta?
Ekonomski značaj Hadramauta može biti jedan od najvažnijih razloga sukoba oko njega. To je jedna od najbogatijih oblasti Jemena u pogledu prirodnih resursa, sa velikim nalazištima nafte i prirodnog gasa. Neki izvori procenjuju da je Hadramaut bio odgovoran za više od polovine jemenske proizvodnje nafte prije rata, što ga čini glavnim izvorom nacionalnog prihoda.
S obzirom na to da posjeduje oko 80% jemenske rezerve nafte, neki Hadramaut opisuju kao “zatvorenu riznicu Jemena”. Prisustvo polja koja proizvode sirovu naftu i prirodni gas čini Hadramaut važnim izvorom ekonomskog prihoda za svaku vlast koja njime upravlja, uključujući legitimnu vladu, Prijelazno vijeće i lokalne snage. Takođe, korištenje luka za utovar i izvoz nafte povezuje Hadramaut sa globalnom ekonomijom i čini ga predmetom interesovanja globalnih brodarskih kompanija. Ovi resursi su Hadramaut učinili metom saudijsko-emiratske koalicije, pri čemu svaka zemlja nastoji da obezbijedi ekonomski i politički uticaj u odnosu na drugu stranu.
1. Polja Masila: Životna linija
Hadramaut sadrži najveće rezerve nafte u Jemenu (sektori Masila). Prije rata, samo ova polja su obezbjeđivala oko 70% državnog budžeta. Trenutni sukob posljednjih dana fokusiran je na obezbjeđivanje ili kontrolu puteva snabdjevanja za ova polja. Za Prijelazno vijeće, “Južna država” ne može ekonomski opstati bez nafte Hadramauta; Aden i druge južne provincije (Lahj, Dhale) nemaju sopstvene resurse, što Hadramaut čini “ekonomskim plućima” projekta secesije.
2. Luka Al-Dabba i izvoz nafte
Naftna luka Al-Dabba je ranije bila meta napada Huta koji su zaustavili izvoz, ali trenutni sukob je borba oko toga “ko drži slavinu”. Prema izveštajima, plemena zahtijevaju udio u prihodima od nafte i razvoj koncesionih područja, i odbijaju da prihodi idu u Centralnu banku u Adenu (pod kontrolom Prijelaznog vijeće i Vlade) bez jasnih garancija za Hadramaut.
3. Mineralno bogatstvo i zlato
Pored nafte, dolina Madan u Hadramautu obiluje rezervama zlata i minerala. Ekonomski izveštaji ukazuju da strane kompanije pažljivo prate sigurnosnu situaciju, jer stabilnost predstavlja uslov za eksploataciju ovih bogatstava, što sukobljene strane nisu uspjele da osiguraju.
Šta svaka strana želi od Hadramauta?
Interesi u Hadramautu su složeno isprepleteni, pri čemu se svaka strana bori za egzistencijalnu bitku:
1. Južno prijelazno vijeće (STC)
Cilj: Potpuna kontrola nad dolinom Hadramauta i protjerivanje snaga vojne oblasti koje pripadaju legitimnoj vladi i plemenima.
Motiv: Prijelazno vijeće, podržan od strane Emirata, smatra da je projekat “obnove južne države” nepotpun i nemoguć za ostvarenje bez Hadramauta. Hadramaut predstavlja geografsku i ekonomsku težinu projekta “južne države”.
Trenutna strategija: Prema analizama Vašingtonskog instituta, Prijelazno vijeće primenjuje strategiju “postepenog pritiska”: mobilizaciju javnosti kroz demonstracije, korištenje ograničene vojne sile za osvajanje područja i pokušaj pridobijanja nekih plemenskih vođa (poput Faraja Al-Bahsanija) kako bi se podijelila plemena.
2. Vijeće plemena Hadramauta i Nacionalno vijeće Hadramauta
Cilj: Hadramaut je gospodar svoje odluke. Savez odbija podređenost Adenu (Prijelazno vijeće) ili Sani (Huti).
Motiv:poseban hadramavski identitet i historijski osjećaj marginalizacije. Vijeće, predvođeno Amrom bin Habrišem, smatra da su snage Prijelaznog vijeća snage izvan provincije koje se ne razlikuju od sejvernih snaga (Huti) u svojoj težnji za kontrolom.
Strategija: Prijetnja zaustavljanjem nafte, raspoređivanje plemenskih naoružanih snaga i taktički savez sa Saudijskom Arabijom radi balansiranja uticaja naspram Prijelaznog vijeća.
3. Saudijska Arabija
Cilj: Sprečiti potpunu kontrolu Prijelaznog vijeća nad Hadramautom i održati sigurnu tampon zonu na svojim granicama.
Motiv: Rijad se plaši secesionističke južne države koja bi mogla biti nestabilna ili pod uticajem rivala. Također, Saudijska Arabija, prema sajtu “Stratfor”, i dalje u svojoj dugoročnoj strateškoj kalkulaciji ima ideju o “naftnom izlazu” preko hadramskih teritorija do Arapskog mora kako bi zaobišla Hormuški moreuz, a to zahtjeva prijateljski i stabilan Hadramaut, a ne pod kontrolom ekstremističke oružane frakcije.
Poslednji potez: Formiranje “Štita domovine” kao alternativnih snaga i podrška “Nacionalnom vijeću Hadramauta” kao političkom nosiocu hadramskog pitanja, daleko od Prijelaznog vijeća.
4. Legitimna vlada (Predsjedničko vijeće za vođstvo)
Status: Živi u stanju kliničke smrti.
Uticaj: Predsjednik Rašad al-Alimi pokušava da manevriše uz saudijsku podršku kako bi Hadramaut ostao pod okriljem “federalne države”, ali se suočava sa pobunom nekih članova svog vijeća (al-Zubaidi, al-Muharrami, al-Bahsani).
5. Ujedinjeni Arapski Emirati
Geopolitički cilj: “Imperija luka i obale”. Abu Dabi vidi obalu Hadramauta (Mukala i Šihr) kao vitalnu kariku u svojoj strategiji kontrole pomorskih puteva od Hormuškog moreuza do Bab el-Mandeba, sve do Roga Afrike. Kontrola nad lukama Hadramauta daje joj komercijalni i vojni uticaj na pomorske linije u Arapskom moru.
Politički motiv: “Osnaživanje južnog saveznika”. Emirati shvataju da će projekat Južnog prijelaznog vijeća (njihovog primarnog saveznika) ostati hrom i ekonomski neodrživ bez nafte i prostora Hadramauta. Stoga, podržavaju širenje Prijelaznog vijeća kako bi osigurali uspostavljanje snažnog južnog entiteta (bilo nezavisne države ili široke autonomije) koji će im biti prijateljski nastrojen i oslobođen uticaja “Muslimanskog bratstva” (partije Islah), kako tvrde.
Vojno sredstvo: Osnovali su i obučili snage Hadramske elite koje kontrolišu obalu, i koriste ih kao milicijsku ruku, kao i kao adut za smanjenje uticaja snaga lojalnih vladi/Saudijskoj Arabiji u dolini.
U eskalaciji bez presedana u “legitimnom” kampu u Jemenu, jemenske vlasti su u utorak, 30. decembra 2025. godine, otkazale sporazum o zajedničkoj odbrani sa Emiratima i zatražile povlačenje svih svojih snaga u roku od 24 sata. Ova odluka, koju je donio predsjednik Predsjedničkog vijeća za vođstvo Rašad al-Alimi, odražava rastuću napetost zbog poteza Južnog prijelaznog vijeća u Hadramautu i Mahri. Nakon toga, Ministarstvo odbrane Emirata objavilo je okončanje preostalih timova za “borbu protiv terorizma” u Jemenu, potvrđujući da je odluka donijeta “dobrovoljno” i u koordinaciji sa partnerima, kako su opisali.
